GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜ NEDİR ?

Gaz ve buhar ölçümü; çalışma ortamlarında bulunan kimyasal gazların, buharların ve uçucu bileşiklerin çalışan sağlığı açısından oluşturabileceği risklerin belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilen iş hijyeni ölçüm ve analiz faaliyetidir.

Endüstriyel üretim süreçlerinde kullanılan birçok kimyasal madde; buharlaşma, yanma kaynak işlemleri, solvent kullanımı veya kimyasal reaksiyonlar sonucunda çalışma ortamına gaz veya buhar şeklinde yayılabilir.

Çalışanların bu maddelere uzun süreli veya yüksek konsantrasyonlarda maruz kalması; solunum sistemi rahatsızlıkları, zehirlenmeler, cilt problemleri, organ hasarları ve meslek hastalıkları gibi ciddi sağlık risklerine neden olabilir.

Gaz ve buhar ölçümleri sayesinde çalışma ortamındaki kimyasal riskler belirlenerek uygun kontrol yöntemlerinin uygulanması sağlanır.

YASAL DAYANAK

Gaz ve buhar ölçümleri aşağıdaki mevzuat kapsamında gerçekleştirilmektedir:
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
- İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik
- Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
- İlgili ulusal ve uluslararası ölçüm standartları
- Mesleki maruziyet sınır değerleri
İşverenler, çalışanların kimyasal maddelere maruziyetini değerlendirmek, gerekli ölçüm ve analizleri yaptırmak ve riskleri azaltıcı önlemleri uygulamakla yükümlüdür.

GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜNÜN AMACI

Gaz ve buhar ölçümlerinin temel amaçları:
- Çalışma ortamındaki zararlı gaz ve buhar konsantrasyonlarını belirlemek,
- Çalışanların kimyasal maddelere maruziyet seviyelerini değerlendirmek,
- Mevzuatta belirtilen sınır değerlerle karşılaştırma yapmak,
- Havalandırma sistemlerinin etkinliğini kontrol etmek,
- Kimyasal riskleri kontrol altına almak,
- Çalışan sağlığını koruyacak önlemleri belirlemek.

GAZ VE BUHAR TÜRLERİ

Çalışma ortamlarında farklı özelliklere sahip birçok gaz ve buhar bulunabilir.

Solvent Buharları :

Boya, kaplama, temizlik ve üretim süreçlerinde kullanılan solventlerden kaynaklanabilir.

Örnekler:
- Toluen,
- Ksilen,
- Aseton,
- Benzen türevleri,
- Organik çözücüler.
Uzun süreli maruziyetlerde sinir sistemi, solunum yolları ve genel sağlık üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir.

Kaynak Dumanları ve Metal Buharları :

Kaynak, kesim ve metal işleme faaliyetleri sırasında oluşabilir.

İçeriğinde;
- Metal oksitleri,
- Zararlı partiküller,
- Gaz bileşenleri
bulunabilir.

Karbon Monoksit (CO) :

Yanma prosesleri, motorlu araçlar, kazan daireleri ve kapalı alan çalışmalarında ortayaçıkabilir. Yüksek seviyelerde maruziyet ciddi sağlık riskleri oluşturabilir.

Karbon Dioksit (CO₂) :

Özellikle kapalı alanlarda, yanma süreçlerinde ve havalandırması yetersiz ortamlarda takip edilmesi gereken gazlardan biridir.

Azot Oksitler (NOx) :

Yanma işlemleri, kaynak uygulamaları ve motorlu ekipmanlardan kaynaklanabilir. Solunum sistemi üzerinde tahriş edici etkiler oluşturabilir.

GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜ NASIL YAPILIR ?

Gaz ve buhar ölçümleri, çalışma ortamının özellikleri ve kullanılan kimyasallar dikkate alınarak planlanır.

Ölçüm öncesinde;
- İşletmede kullanılan kimyasal maddeler,
- Güvenlik bilgi formları (GBF/SDS),
- Üretim prosesleri,
- Çalışan görevleri,
- Maruziyet süreleri,
- Havalandırma koşulları
değerlendirilir

Ölçümler iki farklı yöntemle gerçekleştirilebilir:

KİŞİSEL GAZ VE BUHAR MARUZİYET ÖLÇÜMÜ

Kişisel maruziyet ölçümlerinde çalışanların gerçek çalışma koşullarında maruz kaldıkları kimyasal seviyeler belirlenir.

Ölçüm sırasında;
- Çalışanın solunum bölgesine yakın konumlandırılan örnekleme ekipmanları,
- Numune alma sistemleri,
- Uygun analiz yöntemleri
kullanılır.

Bu yöntem, çalışanların günlük maruziyetlerinin doğru şekilde değerlendirilmesini sağlar.

ORTAM GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜ

Ortam ölçümleri, çalışma alanındaki genel kimyasal konsantrasyonların belirlenmesi amacıyla yapılır.

Özellikle;
- Üretim alanları,
- Kimyasal depolar,
- Laboratuvarlar,
- Boyahaneler,
- Kapalı çalışma alanları

için önemlidir.

ÖLÇÜMLERDE DEĞERLENDİRİLEN PARAMETRELER

Gaz ve buhar ölçümlerinde aşağıdaki parametreler değerlendirilir:
- Gaz konsantrasyonu,
- Buhar konsantrasyonu,
- Havadaki kimyasal madde miktarı,
- Çalışma süresi,
- Kişisel maruziyet seviyesi,
- Kısa süreli ve uzun süreli maruziyet değerleri.

Sonuçlar ilgili mesleki maruziyet sınır değerleri ile karşılaştırılır.

GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜ YAPILMASI GEREKEN İŞYERLERİ

Aşağıdaki sektörlerde gaz ve buhar ölçümleri özellikle önemlidir:
- Boya üretim tesisleri,
- Otomotiv sanayi,
- Metal işleme işletmeleri,
- Kaynak yapılan alanlar,
- Kimya sanayi,
- Plastik üretim tesisleri,
- Laboratuvarlar,
- Kaplama tesisleri,
- Matbaa işletmeleri,
- Yakıt ve enerji tesisleri,
- Depolama alanları.

KULLANILAN ÖLÇÜM VE ANALİZ CİHAZLARI

Gaz ve buhar ölçümlerinde;
- Direkt okuma yapan gaz ölçüm cihazları,
- Kişisel örnekleme pompaları,
- Gaz dedektörleri,
- Numune toplama ekipmanları,
- Laboratuvar analiz sistemleri
kullanılmaktadır.

Ölçüm cihazlarının kalibrasyonu ve uygun yöntemlerle kullanılması güvenilir sonuç elde edilmesi açısından önemlidir.

ÖLÇÜM SONUÇLARININ RAPORLANMASI 

Gaz ve buhar ölçüm raporlarında;
- İşletme bilgileri,
- Ölçüm yapılan alanlar,
- Ölçülen kimyasal maddeler,
- Kullanılan yöntem,
- Cihaz bilgileri,
- Ölçüm sonuçları,
- Maruziyet değerlendirmeleri,
- Mevzuat karşılaştırmaları,
- Teknik öneriler
yer almaktadır.

Hazırlanan raporlar, işletmelerin kimyasal risk değerlendirmelerine ve iş sağlığı güvenliği çalışmalarına katkı sağlar.

GAZ VE BUHAR RİSKLERİNE KARŞI ALINABİLECEK ÖNLEMLER

Kimyasal maruziyetleri azaltmak amacıyla;
- Kaynakta kontrol yöntemlerinin uygulanması,
- Lokal emiş havalandırmalarının kullanılması,
- Genel havalandırmanın iyileştirilmesi,
- Daha az zararlı kimyasalların tercih edilmesi,
- Kimyasalların uygun şekilde depolanması,
- Kişisel koruyucu donanımların kullanılması,
- Çalışanlara kimyasal risk eğitimleri verilmesi
gerekmektedir.

GAZ VE BUHAR ÖLÇÜMÜNÜN İŞLETMELERE FAYDALARI

Düzenli gaz ve buhar ölçümleri;
- Çalışan sağlığının korunmasına,
- Kimyasal risklerin kontrol edilmesine,
- Meslek hastalıklarının önlenmesine,
- İşletmenin yasal yükümlülüklerini yerine getirmesine,
- Daha güvenli çalışma ortamlarının oluşturulmasına
katkı sağlar.

SONUÇ

Gaz ve buhar ölçümü, kimyasal maddelerle çalışılan tüm sektörlerde çalışan sağlığının korunması açısından kritik öneme sahip iş hijyeni uygulamalarından biridir.

Doğru planlanan ölçüm ve analiz çalışmaları sayesinde işletmeler, çalışma ortamındaki kimyasal riskleri belirleyebilir, gerekli kontrol önlemlerini uygulayabilir ve çalışanları için güvenli çalışma koşulları oluşturabilir.